Ομιλία του Τάσου Μπουγά, Πανεπιστημιακού Καθηγητή στα εγκαίνια της έκθεση ζωγραφικής του καλλιτέχνη Νώντα Ρεντζή στις 28.08.2011 στο Θέρμο

Έχω την χαρά, στα αποψινά εγκαίνια της έκθεσης ζωγραφικής του καλλιτέχνη μας Νώντα Ρεντζή , να σας απευθύνω μερικά λόγια προλογίζοντας το ιδιαίτερο αυτό γεγονός, και να σας προσκαλέσω να απολαύσετε την δεξιοτεχνία του ζωγράφου.
Ως τα τελευταία χρόνια, ξέραμε όλοι τον ‘δικό μας ‘ Νώντα ως έναν έμπειρο και καταξιωμένο οδοντίατρο με τις προσωπικές του ευαισθησίες και τους ιδιαίτερους προβληματισμούς του που πήραν σάρκα και οστά υπό την συγκεκριμένη μορφή της στράτευσης στους κοινωνικούς αγώνες, οι οποίοι σημάδεψαν τους κρίσιμους καιρούς της πρόσφατης ιστορίας μας.
Και ξαφνικά, απροσδόκητα κι απροειδοποίητα, ένας άλλος Νώντας εμφανίζεται μπροστά μας, ήδη έτοιμος για καινούργιες περιπέτειες σε άγνωστους ως τώρα κόσμους με την έμπειρη ματιά του επιδέξιου τεχνίτη που χειρίζεται με σιγουριά τον χρωστήρα και κινείται με άνεση στις αρμονίες των χρωμάτων. Ήταν πραγματικά μεγάλη η έκπληξη μου, όταν εδώ και μερικά χρόνια μου μίλησε για πρώτη φορά στην αρχή συνεσταλμένα και διστακτικά – γιατί , παρά τα φαινόμενα , είναι εξ ιδιοσυγκρασίας ντροπαλός και μετριόφρων- για τους καινούργιους ορίζοντες και τις νέες εμπειρίες και μου έδειξε κατόπιν με καμάρι ους πρώτους ολοκληρωμένους  πίνακες του, όλους από την παλαιά ζωή του χωριού και το φυσικό περιβάλλον.
Έκτοτε συντελέστηκε πλήρως η μεταμόρφωση του Νώντα και το ανακαλυφθέν ταλέντο  του πήρε τις πραγματικές του διαστάσεις.
Απανωτές εκθέσεις υπό συλλογική και ατομική μορφή με αφετηριακό ορμητήριο τον τόπο της καταγωγής του τον Δρυμώνα, κι ύστερα όλο και πιο τολμηρά και απαιτητικά, σε γνωστές αίθουσες της Αθήνας , του Πειραιά και της Ναυπάκτου τράβηξαν το ενδιαφέρον των ανθρώπων της τέχνης και την εταστική ματιά των ειδημόνων του εικαστικού χώρου. Οι ως τώρα διατυπωθείσες αποτιμήσεις του έργου του Νώντα από τον κόσμο των επαϊόντων υπερβαίνουν τις προσδοκίες  και προοιωνίζονται περαιτέρω θετικές εξελίξεις.
Σε τι συνίσταται η ιδιαιτερότητα της ζωγραφικής του Νώντα και ποια είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της; Κατά την ετυμηγορία των τεχνοκριτικών και των ιστορικών της τέχνης, το είδος ζωγραφικής που καλλιεργεί ο Νώντας ανήκει στην κατηγορία της αποκληθείσας λαϊκής τέχνης  (art naïf), όχι με την μειωτική εκδοχή του άποιου και του υποδεέστερου , του ελάσσονος και κατά συνέπεια αμελητέας αξίας προϊόντος αλλά με την σημασία του αυθόρμητου και πηγαίου, του αγνού και αψιμυθίωτου , του λιτού και απέριττου που εκφράζει αυθεντικά την λαϊκή ψυχή, κατ’ αντιδιαστολή προς τους αυστηρούς κανόνες της ‘ακαδημαϊκής’ τέχνης και τους ακροβατισμούς της εκάστοτε επαναστατικής πρωτοπορίας( anant garde). Ο λαϊκός ζωγράφος δεν διαθέτει την θεωρητική υποδομή του καθιερωμένου τύπου καλλιτέχνη με εξαντλητικές σπουδές σε σχολές Καλών Τεχνών και μακρόχρονη μαθητεία κοντά σε καταξιωμένους δασκάλους, ώσπου να σμιλευτεί σταδιακά η ιδιαιτερότητα της καλλιτεχνικής του φυσιογνωμίας, αντίθετα, είναι αυτοδίδακτος και δρά αυτόνομα και αυτεξούσια, αντλώντας την δημιουργική του ρώμη από μία μυστήρια πηγή έμπνευσης που παίρνει την μορφή έμφυτων δεξιοτήτων. Παλαιότερα μιλούσαν στις περιπτώσεις αυτές για σφραγίδα μιας ανεξιχνίαστης, κατά κανόνα θεία προέλευση ‘δωρεάς’ που νομιμοποιούσε τον κάτοχο της ως γνήσιο εκφραστή του πνεύματος και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Θα αναφέρω μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα εγνωσμένης αξίας λαϊκής τέχνης, από τη διεθνή εικαστική σκηνή τον περίφημο Henri Rousseau τον αποκαλούμενο Douanier (τελώνη) (1844-1910), που έτυχε αναγνώρισης από προβεβλημένους εκπροσώπους της επίσημης ζωγραφικής (Delaunay, Picasso) , και από τον ελληνικό χώρο τον λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο και τον συγγραφέα και νέο-βυζαντινής τεχνοτροπίας αγιογράφο και ζωγράφο Φώτη Κόντογλου, μοτίβα του οποίου επανευρίσκονται  και υπό τον χρωστήρα του Γιάννη Τσαρούχη.
Σε ότι αφορά την θεματικά των έργων του Νώντα, δηλ. τα αντικείμενα που αναπαριστούν και ταυτόχρονα αναδημιουργούν οι πίνακες του (έμψυχο και άψυχο υλικό , τοπία, ανθρώπινες φυσιογνωμίες και δραστηριότητες, ατμοσφαιρικές και ιδιοσυγκρασιακές αποτυπώσεις  της πραγματικότητας). Η έμπνευση του τροφοδοτείται κατά κύριο λόγο από την αγροτική ζωή στις ποικιλόμορφες εκφάνσεις της. Πριν η ύπαιθρος αποψιλωθεί ολοκληρωτικά προς όφελος των συνεχώς διογκούμενων ασικών κέντρων και μετατραπούν σε άσαρκα φαντάσματα τα άλλοτε σφύζοντα από ανθρώπινη παρουσία και ενεργητικότητα χωριά μας. 8. Μιλούμε για την περίοδο των δύο περίπου δεκαετιών που ακολούθησε την λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
Ας σημειωθεί εδώ παρενθετικά, ότι η αναπόληση και αναψηλάφηση αυτή ενός παρωχημένου κόσμου που αναδύεται αδρά από την αχλύ του παρελθόντος μέσω της μετουσίωσης του σε αισθητικό γεγονός, επιχειρείται παράλληλα και σε δύο άλλους τομείς από τον καλλιτέχνη μας.. Ο ένας είναι ο χώρος της γλώσσας, όπου ο Νώντας αποθησαυρίζει υπομονετικά την ιδιωματική ‘ντοπιολαλιά’ της περιοχής μας, για να χρησιμοποιήσω έναν άκομψο και κακόηχο όρο που πέρασε ατυχώς στο ευρείας χρήσης λεξιλόγιο του καιρού μας. Η άλλη ατραπός αναδρομής στο παρελθόν  και συντήρησης της φθίνουσας παράδοσης επέλεξε ο Νώντας είναι η πιστή περιγραφή τοπικών ηθών και εθίμων και λεπτομερειακή καταγραφή προ πολλού απορφανισθέντων επαγγελμάτων και επιτηδευμάτων με την τεχνική τους σκευή και τις εργασιακές τους διαδικασίες. Τα αποτελέσματα των διερευνήσεων του και στους δυο αυτούς τομείς, που εκτίθεται σε μια χυμώδη και ευρηματική γλώσσα, δημοσιεύονται τακτικά στα πληροφοριακά έντυπα των τοπικών Συλλόγων.
Ξαναγυρνώ στο κύριο αντικείμενο της αποψινής εκδήλωσης που είναι η παρουσίαση του εικαστικού έργου του Νώντα Ρεντζή, με μία συμβουλή στους φιλότεχνους επισκέπτες: Μην αποπειραθείτε  να ζητήσετε από έναν καλλιτέχνη, του Νώντα μη εξαιρουμένου , να σας εξηγήσει το νόημα και το σκοπό της δημιουργίας του, γιατί θα απογοητευτείτε. Δεν θα σας το πει, όχι γιατί δεν θέλει, επειδή ίσως επιθυμεί να κρατήσει απόρρητο τον αποκρυπτογραφικό κώδικα της τέχνης του σαν ένα καλοφυλαγμένο «κατασφραγισμένον σφραγίσιν επτά» μυστικό, αλλά απλούστατα γιατί δεν ξέρει, επειδή το προϊόν της τέχνης του δεν υπηρετεί κανένα νόημα και κανέναν στόχο. Η καλλιτεχνική δημιουργία δεν είναι αποκύημα νόησης, αλλά γέννημα βίωσης, δεν είναι αποτέλεσμα λογικών κατασκευών και διασκεπτικών διεργασιών, αλλά ξεχείλισμα ψυχής που τελεί υπό τη δυναστική εξουσία μιας ιδιότυπης συγκινησιακής φόρτισης και πλησμονής εσωτερικών εμπειριών που ζητούν τη διέξοδο της εξωτερίκευσης μέσω του καλλιτεχνήματος. Από την άποψη αυτή, ο καλλιτέχνης εμφανίζεται περισσότερο ως παθητικός δέκτης ανεξιχνίαστων δυνάμεων που τον χρησιμοποιούν ως ευπειθή φορέα και φερέφωνο παρά ως δρών υποκείμενο που πρώτα γεννά τον ονειρικό κόσμο της φαντασίας και ύστερα τον τιθασεύει, υποβάλλοντας τον στη μορφοποιούσα πειθαρχία της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Στη συνάρτηση αυτή θέλω να υπενθυμίσω τον περίφημο ορισμό της ποιητικής  έμπνευσης που βρίσκεται στον πλατωνικό διάλογο Ίων:
«Ού πρότερον οίος τε ποιειν [ο ποιητής] πριν αν ένθεος τε
Γένηται και εκφρων και ο νούς μηκετι εν αυτώ ενή»
(ίων 534 β)
Λέει ο Σωκράτης.
(Δεν είναι σε θέση να δημιουργήσει ο ποιητής, πριν δεχθεί τη θεία έμπνευση και περιέλθει σε κατάσταση αλλοφροσύνης, χάνοντας τον νου του).
Δύο και πλέον χιλιετηρίδες αργότερα , τα ίδια περίπου θα πει και ο Nietzsche, στη δική του γλώσσα, περιγράφοντας την εμπειρία της έμπνευσης, υπό το κράτος της οποίας συνέθεσε τον «Ζαρατούστρα»:
«Έχει κανείς την αίσθηση,», σημειώνει ο Nietzsche, «πως δεν είναι παρά ενσάρκωση, φερέφωνο, όργανο συντριπτικών δυνάμεων. Ακούς, δεν ψάχνεις να βρεις, παίρνεις χωρίς να ρωτάς ποιος δίνει. Κάθε σκέψη γεννιέται σαν φεγγοβόλημα αστραπής, έτοιμη στην αναγκαιότητα της τελικής της μορφής- δεν είχα ποτέ την επιλογή» .(Ecce homo).
Ας μου επιτραπεί μια τελευταία αναδρομή στο παρελθόν εις αναζήτηση βιωματικών εμπειριών που τροφοδότησαν την τέχνη. Αυτή τη φορά θα ανατρέξω στη χριστιανική Δύση του αρχόμενου 5 ου αιώνα, στη μεγάλη φυσιογνωμίας του ιερού Αυγουστίνου (354-430) και το έξοχο αυτοβιογραφικό του έργο υπό τον τίτλο «Εξομολογήσεις» (Confessiones)
Διερωτάται εδώ ο επιφανής επίσκοπος της ιππώνας για την φύση του βιωμένου χρόνου που συνιστά την ουσία της επίγειας ζωής του ανθρώπου και δίνει την εξής απάντηση- σε ελεύθερη απόδοσή :
«Τι είναι, λοιπόν, ο χρόνος;
Αν με δεν με  ρωτήσουν, ξέρω. Αν με ρωτήσουν , δεν ξέρω.»
(XI, 14)
Αυτή ακριβώς είναι και η εμπειρία του καλλιτέχνη που αποτυπώνει στη ζωγραφιά, το ποίημα, το γλυπτό, τη μουσική σύνθεση, τον εσωτερικό του κόσμο δίνοντας του υλική υπόσταση. Το καλλιτέχνημα είναι ένα είδος ιερογλυφικής γραφής, η αποκρυπτογράφηση της οποίας εναπόκειται στον εκάστοτε αποδέκτη του, θεατή η ακροατή. Αν πρέπει να αναζητηθεί εδώ νόημα, αυτό είναι έργο του αποδέκτη, ο οποίος αναδεικνύεται σε σηματοδοτούσα αρχή του καλλιτεχνήματος, στον βαθμό που ανακαλύπτει και οικειοποιείται μια μυστηριώδη αντιστοίχηση και διαπίδυση  ανάμεσα στο έργο τέχνης και τον βιωματικό του κόσμο. Το νόημα είναι η συνάντηση δύο υποκειμενικοτήτων, του καλλιτέχνη και του αποδέκτη του έργου του, με την διαμεσολάβηση της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η συνάντηση αυτή είναι η πεμπτουσία του βιώματος που αποκαλούμε αισθητική συγκίνηση.
Δύο λόγια για τον τίτλο της έκθεσης που επέλεξε ο καλλιτέχνης: «Περί όνου σκιάς».
Πρόκειται για μία παροιμιώδη ρήση με διαχρονική χρήση από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας  και με αναλλοίωτη δια μέσου των αιώνων τη σημασία της: φιλονικία για ασήμαντα και ανάξια λόγου πράγματα ή, στη διατύπωση του αρχαίου ορισμού: «Παροιμία περί των ενδιατριβόντων τοις μηδενός αξίοις».
Όπως είναι γνωστό, το γαϊδουράκι ήταν ανέκαθεν ένας αναντικατάστατος παράγοντας της αγροτικής οικονομίας και των πολύμορφων δραστηριοτήτων της υπαίθρου, εξ ου και η τιμητική του παρουσία στους πίνακες του Νώντα. Θα ριψοκινδυνεύσω  μερικές υποθέσεις για την πρωτότυπη επιλογή του ζωγράφου- και ας παραβλέψει ο ίδιος πιθανές αστοχίες μου. Η ερμηνευτική μου προσπάθεια αρχίζει με σκωπτική και φιλοπαίγμονα διάθεση του Νώντα  , που αποτελεί απαραγνωρισμένο στοιχείο της ιδιοσυγκρασίας του (πρώτη υπόθεση), περνά από την εγνωσμένη σεμνότητα και μετριοφροσύνη του καλλιτέχνη που αδικεί τον εαυτό του , αν υποτιμά την προσφορά του (δεύτερη υπόθεση) και τελειώνει με υπαινικτική αναφορά  στην τραγικότητα της ιστορικής συγκυρίας, όπου αναδεικνύεται συχνά το ασήμαντο και επουσιώδες εις βάρος του κατ’ εξοχήν σημαντικού και ουσιώδους (Τρίτη υπόθεση).
Ποιος είπε, πως οι άνθρωποι του πνεύματος και της τέχνης δεν διαθέτουν πολιτικές και κοινωνικές ευαισθησίες και δεν λειτουργούν σε καίριες στιγμές της ιστορικής μας διαδρομής  ως εκπληκτικής ακρίβειας σεισμογράφοι της επικαιρότητας;
Θέλω να συγχαρώ με ιδιαίτερη θέρμη τον Νώντα για τον υπέροχο άθλο της καλλιτεχνικής του δημιουργίας και να του ευχηθώ εκ βάθους ψυχής εύχυμη την καρποφορία της καινούργιας αποστολής του, για να χαρίζει γενναιόδωρα με την μαγεία των χρωμάτων την απαράμιλλη ομορφιά του κόσμου.


Θέρμο, 20 Αυγούστου 2011               Τάσος Μπουγάς

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου